Sztuka Sakralna

Ołtarz św. Ambrożego (ok. 1503) Alvise Vivarini (ok. 1445 – ok. 1503)

Alvise Vivarini wywodził się z rodziny, która wydała wielu wybitnych weneckich malarzy, łącznie z jego ojcem i wujem — jego nauczycielami. Kiedy u Vivariniego zamówiono namalowanie nastawy ołtarzowej do Kaplicy Mediolańczyków we franciszkańskim kościele Santa Maria Gloriosa dei Frari w Wenecji, był właśnie u szczytu kariery. Kaplica Mediolańczyków została wzniesiona w XIV wieku w uznaniu zasług dużej liczby pobożnych Lombardczyków mieszkających w Wenecji. Wybranie przez nich Vivariniego na wykonawcę zamówienia potwierdza wielką estymę, jaką jego sztuka cieszyła się w Republice Weneckiej. Ze względu na osoby fundatorów uzgodniono, że postacią umieszczoną w ołtarzu będzie św. Ambroży (337–397), biskup i patron Mediolanu. Wiadomo było, że sama kaplica, mieszcząca się nieco na lewo od głównego ołtarza, zajmuje poczesne miejsce w ogromnym kościele Frari. Olśniewająca rama architektoniczna ołtarza, wykonana z drewna i złocona, stanowiła przyciągającą wzrok oprawę, która kierowała uwagę widza ku silnie iluzjonistycznie namalowanej scenie. 

Odczytywanie sensu ukrytego w sztuce

Wokół siedzącej postaci św. Ambrożego Vivarini wprowadził starannie zaprojektowany układ postaci oraz przedmiotów mających symboliczne znaczenie. Postaci stojące po obu stronach Ambrożego uczestniczą w sacra conversazione — jest to środek typowy dla malarstwa renesansowego. Chociaż w tym wypadku zgromadzeni święci nie rozmawiają ze sobą naprawdę, to jednak wydaje się, że łączy ich kontemplacja podobnych spraw duchowych, powiązanych ze św. Ambrożym. Omawiane dzieło ma cel dydaktyczny: dzięki bogatemu symbolizmowi odsłania różne aspekty życia, myśli, duchowości i osiągnięć świętego. Podejście to jest bardzo odpowiednie w przypadku św. Ambrożego, który jako biskup Mediolanu był przede wszystkim uczonym, płodnym pisarzem i nauczycielem.

Biskup Ambroży zasiada pod wielkim, rzymskim sklepieniem, którego trzy łuki architektoniczne tworzą wrażenie głębii. Kasetonowe rzymskie sklepienie oddaje w symboliczny sposób ważny wymiar myśli i nauczania Ambrożego. Żyjąc w okresie stopniowej przemiany pogańskiego społeczeństwa rzymskiego w chrześcijańskie, Ambroży widział, jak chrześcijaństwo zastępuje stare rzymskie struktury polityczne oraz pogańskie instytucje religijne i kształtuje nowe relacje między Kościołem a państwem. Widniejące nad nim sklepienie przywołuje nadzieje na wyłonienie się nowego porządku społecznego i religijnego. Widoczny po prawej stronie Ambrożego miecz wskazuje na stanowisko rzymskiego zarządcy prowincji Ligurii i Emilii, które ten święty pełnił przed powołaniem go, przez aklamację wiernych, na urząd biskupa Mediolanu. W lewej ręce Ambroży trzyma pastorał, symbol funkcji biskupiej, w prawej zaś bicz, przypomnienie ascetycznego życia, jakie prywatnie prowadził. Po jego lewej stronie stoją trzy ważne postaci. Święty Hieronim, z przodu, przypomina uczoność i liczne dzieła św. Ambrożego, głęboko zakorzenione w Piśmie Świętym. Następną postacią jest św. Augustyn, którego w dużej mierze Ambroży zachęcił do nawrócenia. Przed Ambrożym siedzą dwaj aniołowie grający na lutni i mandolinie. Włączenie tych postaci było w malarstwie renesansowym czymś zwyczajnym, zwłaszcza w Wenecji. Stanowiły one element dekoracyjny i wprowadzały do namalowanej sceny wymiar muzyczny. Jednak tutaj Vivarini nie stosuje formuły stylistycznej, lecz podkreśla głęboki wpływ, jaki wywarł św. Ambroży na muzykę i liturgię Kościoła mediolańskiego, wprowadzając (oprócz innych reform liturgicznych) śpiew antyfonalny oraz formy psalmodii. Trzecią postacią, umieszczoną za św. Augustynem, jest święty papież Grzegorz Wielki, którego ogromny wpływ na muzykę liturgiczną dorównywał temu, jaki kilka wieków wcześniej wywarł Ambroży.

Po prawej stronie św. Ambrożego znajdują się św. Sebastian, św. Jan Chrzciciel oraz jakaś nieznana postać. Nie wszystkie postaci uczestniczące w sacra conversazione muszą wywodzić się z symboliki obrazu; niektóre mogą być dodane na prośbę fundatorów dla uczczenia świętych, do których żywili oni osobiste nabożeństwo. Dwie nieznane postaci umieszczone zaraz za św. Ambrożym są to bez wątpienia starsi bractwa opiekującego się kaplicą, fundatorzy dzieła. Mogli oni poprosić o przedstawienie na nim świętych, którym oddawali szczególny kult. 

Jedność płynąca z wielości

Różnorakie postaci i przedmioty składają się na spójny wizerunek świętego, który był przede wszystkim biskupem, nauczycielem i reformatorem liturgii, zajmującym miejsce w długim szeregu świętych, sięgającym od Hieronima, przez Augustyna i daleko poza Grzegorza Wielkiego. Ten formalnie uporządkowany obraz staje się tekstem, który należy odczytać, aby otrzymać naukę o św. Ambrożym. Najsilniej uwypuklony jest na nim biskup Ambroży, który ucieleśnia i przedstawia istotę funkcji biskupa oraz rolę, do której wypełniania został powołany.

Przejrzystość myśli i nauczania św. Ambrożego staje się lepiej widoczna dzięki użytej przez Vivariniego technice faktograficznej i plastycznej precyzji - najbardziej olśniewają fałdy białej tuniki Ambrożego, zwłaszcza na kolanach, jest to prawdziwy majstersztyk. Duchową treść ołtarza wzmacnia odpowiadająca jej precyzja stylu, przypominająca precyzję pism św. Ambrożego.

Królowanie Maryi

U szczytu ołtarza wyobrażony jest Chrystus koronujący swą Matkę na Królową Nieba. Przedstawienie to jest stosownym nawiązaniem do otoczenia, w jakim znajduje się ołtarz, czyli franciszkańskiego kościoła Santa Maria Gloriosa, lecz odzwierciedla także głębokie, osobiste nabożeństwo św. Ambrożego do Matki Bożej, wyrażane wielokrotnie w jego kazaniach biskupich, jak również obszernych pismach. W ujęciu Vivariniego scena ukoronowania staje się plastycznym punktem kulminacyjnym jego ołtarza. Odwołuje się on w ten sposób do centralnego miejsca, jakie królowanie Maryi zajmuje w zakonie franciszkańskim, w kościele Frari, w osobistej duchowości i publicznym nauczaniu św. Ambrożego, a także w Kościele powszechnym, któremu Ambroży tak wspaniale służył i do którego wzrostu tak się przyczynił.

 

Francis J. Greene

Emerytowany profesor sztuk pięknych, Saint Francis College, Brooklyn Heights, USA.

 

Ołtarz św. Ambrożego (ok. 1503), Alvise Vivarini (ok. 1445 – ok. 1503), kościół Santa Maria Gloriosa dei Frari, Wenecja, Włochy.