Sztuka Sakralna

Kazanie św. Bernardyna na Piazza del Campo w Sienie Sano di Pietro (1406–1481)

Św. Bernardyn ze Sieny zmarł 20 maja 1444 r. Przed 7 czerwca tegoż roku przełożony i radni Towarzystwa Najświętszej Maryi Panny ze Sieny uzgodnili zamówienie tryptyku w celu upamiętnienia posługi świętego w tym mieście. W 1445 r. zamówienie to zlecono malarzowi Sano di Pietro (1406–1481). Był to dobry wybór, ponieważ ten wysoko poważany sieneński artysta kierował warsztatem wykonującym dzieła zarówno świeckie, jak i religijne: nastawy ołtarzowe i przedmioty służące do prywatnego kultu. Sano di Pietro był znany ze wspaniałego sposobu posługiwania się kolorem oraz narracyjnego stylu obrazów, który okazał się szczególnie przydatny do tego tematu. 

Cztery plany obrazu

Styl narracyjny Sano di Pietro prowadzi widza przez starannie opracowane plany scenerii, odsłaniając powoli cztery główne tematy, takie jak: miejska sceneria posługi świętego, sam św. Bernardyn głoszący kazanie, następnie centralny temat tabliczki – Najświętsze Imię Jezus, a w końcu franciszkańskie aspekty metody ewangelizacyjnej św. Bernardyna.

Pierwszym tematem jest miejska sceneria – Piazza del Campo przed sieneńskim ratuszem Palazzo Pubblico. Budynek ratusza służy jako tło. Kaznodzieja starannie aranżuje miejsce głoszenia kazania, ustawiając prostą drewnianą ambonę jako przeciwwagę do kamiennej kaplicy Cappella di Piazza, u stóp wysokiej dzwonnicy (Torre del Mangia). Uważne przyjrzenie się tłu pozwala dostrzec, że św. Bernardyn ustawił przed ratuszem małe ołtarze, w tym jeden z ikonami, wśród których jest obraz Madonny z Dzieciątkiem. Jego trosce o inscenizację nie wymknął się żaden szczegół.

Wzrok widza kieruje się następnie ku kaznodziei, św. Bernardynowi, ale na pierwszy rzut oka nie przyciąga on wcale uwagi. Jest przedstawiony jako niewielka postać stojąca na ambonie, niewysoka, niezbyt elegancka, z zapadniętą twarzą. Wiemy, że wymizerowany wygląd świętego wynika z tego, iż Sano oglądał maskę pośmiertną św. Bernardyna i używał tego wizerunku przy malowaniu wszystkich przedstawiających go obrazów.

Mógłby ktoś spytać: to co w ogóle przyciąga naszą uwagę do świętego? Osiągnięto to dzięki technikom, z których Sano słynął. Po pierwsze, są w nim twardo utkwione oczy dużej ciżby ludzi, i to skupia spojrzenie widza na jego postaci. Malarz jasno ukazuje, że tłumy przyciąga nie postać świętego, lecz jego homilia. W twarzach i gestach tłumu dostrzegamy potężny wpływ, jaki wywiera kazanie – była to siła słowa Bożego, a nie słowa kaznodziei. Zauważamy także, iż przestrzegano ówczesnego zwyczaju, zgodnie z którym mężczyźni i kobiety przebywali oddzielnie – w tym wypadku zostali rozdzieleni niską, czerwoną kurtyną, za której pomocą Sano kieruje nasz wzrok bezpośrednio ku ambonie. Dodatkowo w przedstawieniu tłumu wykorzystał obficie czerwień, choć niektóre stroje ludzi są ciemne, a głowy kobiet nakryte białą chustą. Dzięki temu powstaje pożądana różnorodność wizualna; jednak czerwień sugeruje także moc kazania, żarliwą odpowiedź słuchaczy, widoczną w ich oczach i mocno ściśniętych, złożonych dłoniach. Wszystko to składa się na przejmujący przejaw przemieniającej mocy Ducha Świętego. 

Najświętsze Imię Jezus

Gdy przenosimy uwagę z zebranego tłumu na samego świętego, uwidacznia się w końcu temat jego kazania – Najświętsze Imię Jezus. Święty Bernardyn trzyma w ręku pomalowaną drewnianą tablicę, rodzaj ikony, zawierającą trzy pierwsze litery Imienia Jezus w języku greckim, otoczone promieniami słońca. Propagowanie nabożeństwa do Najświętszego Imienia Jezus było głównym elementem posługi św. Bernardyna . Zawsze przy tym używał on do skupienia uwagi ludzi namalowanego obrazka.

W sposób typowy dla swojej narracyjnej techniki artysta prowadzi nas powoli przez kolejne plany obrazu – od Palazzo, Campo, otaczającego tłumu i kaznodziei do prawdziwego tematu tego przedstawienia – Najświętszego Imienia Jezus. Po kazaniu św. Bernardyn zachęcał wiernych, by podeszli do przodu i oddali cześć świętemu obrazowi, który przez cały czas przed nimi trzymał. A propagowanie przez św. Bernardyna nabożeństwa do Imienia Jezus było w całych Włoszech tak skuteczne, że zdobył on sławę apostoła Włoch. W dużej mierze to dzięki jego wysiłkom w 1530 r. zakonowi franciszkańskiemu pozwolono czcić święto Triumfu Najświętszego Imienia Jezus. W 1721 r. święto Najświętszego Imienia zostało rozszerzone na cały Kościół powszechny. 

Franciszkański wymiar ewangelizacji

Czwartym tematem tej tablicy jest ukazanie, że św. Bernardyn, franciszkanin obserwant, głosząc nabożeństwo do Imienia Jezus, tkwi w nurcie duchowości franciszkańskiej. Zachęcając po kazaniu do adoracji ikony, czyni on Najświętsze Imię w pewnym sensie namacalnym, dotykalnym; a tak przecież uczynił święty Franciszek, który dzięki użyciu prostego żłóbka w Wigilię Bożego Narodzenia w Greccio nadał widzialność i dotykalność narodzinom Zbawiciela. Św. Bernardyn gorliwie korzysta z metody ewangelizacyjnej, w której obrazy się podnosi, ogląda i dotyka. W podobny sposób Sano di Pietro, umiejętnie używając deski i tempery, w widzialny i intelektualny sposób zwięźle przedstawia nadzwyczajną posługę św. Bernardyna, jego osobiste nabożeństwo do Imienia Jezus i Jego skuteczne upowszechnienie.

Słynne powiedzenie św. Bernardyna ze Sieny głosi: „Imię Jezus chwałą kaznodziejów”. Bernardyn został ogłoszony świętym w 1450 r., sześć lat po śmierci. 

Francis J. Green

Emerytowany profesor sztuki, Saint Francis College, Brooklyn Heights, USA.

„Kazanie św. Bernardyna na Piazza del Campo w Sienie” (1445), Sano di Pietro (1406–1481), Museo dell’Opera Metropolitana, Siena, Włochy © Luisa Ricciarini / Leemage.