Sztuka Sakralna

„Trójca Przenajświętsza” (1577–1579) El Greco (1541–1614)

„El Greco” w podróży przez Włochy i Hiszpanię 

Domenikos Theotokopoulos (1541–1614) urodził się na Krecie, która należała w tym czasie do Republiki Weneckiej. Tam poznał sztukę pisania ikon i zetknął się z praktyką liturgiczną oraz teologią chrześcijaństwa bizantyjskiego. Około 1567 r. przeniósł się do Wenecji i zaczął się uczyć u słynnych weneckich malarzy Tycjana i Tintoretta. Szkoła wenecka, podkreślająca żywe kolory i kontrastowe światło, będzie jego przewodnikiem w całej karierze, w ramach której podróżował po Włoszech, a na pewien czas osiadł w Rzymie. Natomiast dopiero po przeprowadzce do hiszpańskiego Toledo w 1577 r. stał się znany światu jako „El Greco” („Grek”). Przydomek ten wskazywał na miejsce, skąd pochodził.

Chociaż król Hiszpanii Filip II zlecił w końcu El Greco kilka zamówień, nie przepadał jednak za jego oryginalnym stylem i artysta odniósł większy sukces, pracując dla kilku innych zleceniodawców. Szczególnie ważne zlecenie otrzymał w Toledo dzięki testamentowi pewnej pobożnej katolickiej damy, Marii de Silvy. Testament ten dotyczył ozdobienia klasztoru cysterskiego św. Dominika z Silos. Klasztor miał zostać przebudowany i u El Greco zamówiono wykonanie ośmiu obrazów do nowej kaplicy. Sześć z nich miało zdobić ołtarz, przy czym „Trójca Przenajświętsza” miała zostać umieszczona wysoko pośrodku, zaraz nad oddzielnym przedstawieniem „Wniebowzięcia Dziewicy”. Układ architektoniczny tych dzieł tematycznych tworzy ruch ku górze, ku zjednoczeniu z Trójjedynym Bogiem. Omawiane przedstawienia ukazują tradycje, z których czerpał El Greco: wrażliwość liturgiczną pochodząca prawosławia, wydłużone figury wywodzące się z ikonografii bizantyjskiej, żywe kolory szkoły weneckiej oraz przedstawienia rzeźbiarskie Michała Anioła z okresu spędzonego przez El Greco w Rzymie. 

Trójca Przenajświętsza

Na sposób namalowania Osób Boskich w „Trójcy Przenajświętszej” wpłynęła najprawdopodobniej rycina Albrechta Dürera z 1511 r., natomiast układ figur przypomina Pietę Florencką Michała Anioła. Jednakże praca El Greco jest oryginalna i prezentuje dość wyrafinowaną teologię. Umieszczenie obrazu bezpośrednio nad „Wniebowzięciem Dziewicy” akcentuje kierunek patrzenia Maryi oraz cel Jej wędrówki - niebo. Natomiast — co bardziej znaczące — postać martwego Chrystusa podtrzymywana przez Boga Ojca podkreśla relację między ofiarą Krzyża a ofiarą Mszy świętej. El Greco, który maluje w okresie kontrreformacji, wyraźnie podkreśla teologiczne znaczenie sakramentów. Połamane Ciało Chrystusa, składane w ofierze podczas celebracji eucharystycznej, jest tym samym połamanym Ciałem, które zwisa z rąk Boga Ojca w „Trójcy Przenajświętszej”. Tematykę eklezjalną uwypukla Bóg Ojciec w mitrze biskupiej, sugerującej, że władza biskupia może istnieć tylko z ustanowienia Bożego. Kilku aniołów i cherubinów nachylają się ku Osobom Bożym. Mające dość niewiele śladów krwi ciało Chrystusa antycypuje ciało zmartwychwstałe, noszące bezkrwawe ślady ukrzyżowania. Unoszący się Duch Święty (w postaci gołębicy), w jaskrawożółtym blasku rozdzielającym obłoki przypominające kamienie, sugeruje, że jest to ten sam Duch, który przeniknie kamień grobu w momencie zmartwychwstania Chrystusa. 

Nieskończona miłość

Każde działanie każdej Osoby Bożej w Trójcy odbywa się nieskończenie — czyli poza czasem i przestrzenią. Osoba Boska może działać tylko w nieskończony sposób, natomiast każde stworzenie — jedynie w skończony. Obraz „Trójcy Przenajświętszej” pędzla El Greco wyraża „serce” teologii trynitarnej i chrystologii. Bóg, który istnieje nieskończenie, objawia się w skończonym stworzeniu w osobie Jezusa Chrystusa. Ale Jezus jest Osobą Boska, co oznacza, że Jego ludzkie działania mają nieskończone znaczenie.

Jaki może to mieć związek z losem ludzkości? Jedynie nieskończone zasługi oraz ofiara śmierci Chrystusa są wystarczająco wielkie, aby przywrócić każdą pojedynczą, skończoną osobę relacji trynitarnej. Cały upadły rodzaj ludzki okazał nieposłuszeństwo Bogu, ale dzięki posłuszeństwu Chrystusa grzesznik, który doznaje oddzielenia od Boga, zostaje teraz z powrotem przywrócony do pełni relacji Bożej. „Trójca Przenajświętsza” pędzla El Greco ujawnia nieskończoną miłość Trójjedynego Boga, który — jak mówi św. Paweł — „w Chrystusie jednał z sobą świat, nie poczytując ludziom ich grzechów, nam zaś przekazując słowo jednania” (2 Kor 5,19).

 

Ks. John Gribowich

Ukończył historię sztuki w Instytucie Pratt w Brooklynie w Nowym Jorku (USA), a niedawno uzyskał tytuł MBA na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley.

„Trójca Przenajświętsza” (1577–1579), El Greco (1541–1614), Muzeum Prado, Madryt, Hiszpania-© Dist. RMN-GP / image musée du Prado.